Grein frá íbúasamtökum Laugardals sem birtist í Arkitektúr og Skipulag

Sundabraut milli Sæbrautar og Kjalarnes hefur verið á Aðalskipulagi Reykjavíkur síðan 1984. Hún var tekin í tölu þjóðvega í vegaáætlun 1994-5 og hófst undirbúningur að gerð hennar 1996. Sundabraut er ætlað að leika stórt hlutverk í umferðarkerfi Reykjavíkur og hún mun hafa veruleg áhrif á skipulagsmál og lífsskilyrði íbúa í austurhluta borgarinnar. Hún er samvinnuverkefni Vegagerðarinnar og Borgarverkfræðingsins í Reykjavík og greiðist kostnaður af vegafé. Aðalráðgjafi er Línuhönnun h.f.

Fyrsta áfangaskýrsla verksins birtist 1997 og fjallaði um þverun Elliðavogs. Í henni eru skoðaðir fjórir tengistaðir við Sæbraut; leið I norðan Holtagarða, leið II við Holtaveg, leið III við Kleppsmýrarveg og leið IV fram með vestari bakka Elliðaáa og með tengingu inn í gatnamót Sæbrautar og Vesturlandsvegar. Á hverri þverunarleið voru athugaðar ýmsar gerðir mannvirkja, bæði brýr, botngöng og jarðgöng, en unnið að fækkun valkosta og hefur undirbúningur síðan tekið mið af tveimur valkostum, þ.e. hábrú á leið I, og lágbrú á leið III. Nú er stefnt að lágbrú á leið III með svohljóðandi bókun í fundargerð borgarstjórnar: ,,Að því gefnu að umhverfisráðherra telji báðar leiðir yfir Kleppsvík færar og viðunandi lausn fáist á tengingu Sundabrautar við Sæbraut m.t.t. hagsmuna miðborgarinnar og nærlægrar byggðar, mun verða ráðist í breytingu á gildandi Aðalskipulagi Reykjavíkur með það fyrir augum að fara s.k. innri leið."

Hverfin sem umlykja Laugardal eru elstu úthverfi Reykjavíkur. Smáþorp myndaðist í Laugarnesi upp úr lokum fyrri heimsstyrjaldar, og litlu síðar í Langholti og Vogum en fljótlega uxu þessi þorp saman í eina heild. Innan svæðisins eru mikil menningar- og félagstengsl, enda eru á svæðinu fjórir grunnskólar, einn menntaskóli, þrjár kirkjur, þrjú íþróttafélög, sundlaugar, bókasafn, skátafélag, og margvísleg þjónusta í boði opinberra aðila og einkaaðila sem íbúar sækja. Hverfið er eitt hið þéttbýlasta í Reykjavík og gróður- og veðursæld mikil. Mikil samkennd ríkir meðal íbúanna og þeir hafa hlúð að mannlífi á svæðinu m.a. með útimörkuðum og hverfishátíðum. Þessi tengsl voru styrkt með stofnun Íbúasamtaka Vogahverfis s.l. vor en jafnframt var hafinn undirbúningur að stofnun heildar íbúasamtaka allra hverfanna sem umlykja Laugardalinn og var stofnfundur Íbúasamtaka Laugardals (ÍL) haldinn 27. sept. s.l. Verkefnin sem við blasa eru mörg, og hafa verið stofnaðir vinnuhópar á sviði skipulags- og samgöngumála, skólamála, mannlífs, útivistar, og íþrótta og tómstunda. Þótt ákvörðun um stofnun ÍL hafi legið fyrir áður en núverandi umræða um Sundabraut hófst, þá er ljóst að það verður fyrsta stóra verkefni samtakanna að marka afstöðu sína til Sundabrautar. Skipulags- og samgönguhópur ÍL mun vinna ötullega að því að kanna afstöðu íbúanna til Sundabrautar. Hópurinn mun vinna náið með stjórn ÍL og öll tækifæri til samráðs við yfirvöld verða nýtt. Ánægjulegt er, að samtökin hafa fundið fyrir hlýhug og velvilja frá öllum stjórnmálaflokkum og stofnunum sem að málinu koma, og hafa samtökin verið fullvissuð um það af til þess bærum aðiljum að vilji sé til þess að hafa víðtækt samráð við ÍL um skipulag Sundabrautar. Samráð hlýtur að þýða að íbúum svæðisins verði ekki einungis boðið upp á einn kost, enda er ljóst að á það mundu íbúar svæðisins aldrei geta fallist. Hafa þarf í huga að íbúar Laugardals hafa ekki sérstaka þörf fyrir Sundabraut en eiga rétt á að nærumhverfi þeirra sé varið og verðmæti eigna þeirra rýrist ekki við slíkar framkvæmdir. Hið sama á við um íbúa Grafarvogs. Áætlanir um Sundabraut munu hafa áhrif á loftmengun, svifryk, sem í lognkyrru hverfi er nú þegar orðið að vandamáli, hljóðmengun, sem nú þegar er mikil, og akstur eftir götum þar sem skólar standa. Þá eru mannvirkin sjálf ekki aðlaðandi með risastórum veggjum og hljóðmönum og förgun húsa í nálægum hverfum.

Sundabraut hefur á stundum verið lýst sem einni af stærstu framkvæmdum Íslandssögunnar, og sú spurning vaknar hvort þetta verkefni krefjist ekki útvíkkunar á hugtakinu “umhverfismat”; slíkt mat liggur fyrir um áhrif á gróðurfar og dýralíf á svæðinu, þ.á.m. laxagengd, en engin könnun hefur enn farið fram á áhrifum Sundabrautar á eina dýrategund, þ.e. mannfólkið sem býr á brúarsporðunum. Áhrif svifryks og annarar mengunar á þær þúsundir barna sem alast upp í hverfunum ætti ekki að vera síður verðugt rannsóknarefni án þess að verið sé að kasta rýrð á umhyggju fyrir líðan kræklinga og umhverfi laxa. Verkefni af þessari stærð vekur þá spurningu hvort lög um umhverfismat séu fullnægjandi. Hins vegar virðast yfirvöld meðvituð um nauðsyn þess að huga að mannlífi á brúarsporðunum og umhverfi þess, og vonandi bjargar það málinu.
Fyrsta verkefni samgönguhóps ÍL verður að meta þær teikningar sem fyrir liggja um leið III en jafnframt er ætlunin að taka gagngert til athugunar allar aðrar hugsanlegar útfærslur. Þær þarf að ræða bæði innan hópsins og á almennum fundum sem boða verður til meðal íbúanna til að kynna valmöguleika og marka stefnu.
Þeir möguleikar sem taldir voru koma til greina eftir fyrstu athuganir vinnuhóps um Sundabraut voru eftirfarandi: hábrú, botngöng og jarðgöng á leið I (einnig á leið II en hún fellur síður að skipulagi og mannvirkjum á svæðinu), lágbrú eða botngöng á leið III (jarðgöng næðu ekki góðri tengingu), og lágbrú, botngöng og jarðgöng á leið IV. Jarðgöng á leið V, þ.e. litlu utar en leið I hafa einnig verið nefnd sem valkostur. Botngöng og jarðgöng eru talin dýrari en brýrnar, en miklir óvissuþættir eru í kostnaðarspám og ekki víst að öll kurl séu komin til grafar. Þá er óvíst að allir kostnaðarþættir hafi verið reiknaðir enn, t.d. hafa kostnaðartölur á lágbrú á leið III hækkað um 1-2 milljarða vegna tengingar við Sæbraut skv. fyrirliggjandi teikningum, og til að verja íbúahverfin fyrir gegnumakstri þarf örugglega enn frekari aðgerðir sem verða fyrirsjáanlega hvað dýrastar á leið III. Þá er einn kostur enn sem ekki hefur verið nægilega kannaður, þ.e. opnanleg brú á leið I. Hún er talin leiða til biðraða meðan brúin er opin og mikils álags á nálæg gatnamót, en ekki virðist hafa verið athugaður sá möguleiki að umferð lagi sig að föstum opnunartíma. ÍL lítur svo á að allir þeir valkostir sem að ofan eru nefndir þarfnist endurskoðunar við og bendir á einn kost enn, þ.e. jarðgöng frá Geldinganesi að Laugarnesi, með viðkomu í austurenda Viðeyjar.

Af umræðum félagsmanna hingað til virðist lítil hrifning ríkja á lágbrúnni sem fyrirhuguð er á leið III. Hún skapar mun meiri hættu á gegnumakstri um hverfin en leið I, og leið I (eða V) er áhugaverð m.t.t. bæði umferðartækni og öryggis. Leið I eykur umferð vestur Sæbraut og suður Kringlumýrarbraut, og myndar þannig mótvægi við Miklubraut og Breiðholtsbraut, á meðan leið III tengir nyrðri svæði borgarinnar við Miklubraut og Breiðholtsbraut rétt eins og núverandi Vesturlandsvegur gerir. Það er ástæða til að véfengja að kostnaðarmunur á leið I og III sé sá sem hann hefur hingað til verið talinn, og íbúar svæðisins áskilja sér allan rétt á að íhuga líka opnanlega brú, botngöng og jarðgöng, þ.m.t. göng undir Viðeyjarsund. Sú spurning er til umræðu meðal íbúanna hvort raunverulega sé þörf fyrir Sundabraut nú, þegar framhald á vegtengingunni upp á Kjalarnes er ekki tímasett, þörf fyrir lóðir í Gufunesi, Geldinganesi og Álfsnesi minnkar vegna væntanlegs lóðaframboðs í Vatnsmýri, og umferðarstíflur á mörkum Vesturlandsvegar og Suðurlandsvegar verða fjarlægðar með mislægum gatnamótum.

Yfirleitt er það svo að lagt er upp í leiðangur með skýr markmið og ákveðinn áfangastað í huga. Á langri leið vill stundum brenna við að tilgangur ferðarinnar og lokatakmark gleymist á leiðinni. Sú tilfinning læðist að ýmsum að leiðangurinn sé nú koma í höfn en upphaflega erindið hafi gleymst á leiðinni. Sú framkvæmd sem blasir við á borðinu virðist vera án upphafs og endis. Þegar bent er á að verið sé að keyra Vesturlandsveg inn á gróið íbúasvæði er svarið að umferð um Hvalfjarðargöng/Þjóðveg nr. 1 sé aðeins dropi í hafið í heildarmyndinni. Er framkvæmdin þá í raun einkum innanbæjar tenging sem á að stytta leið Grafarvogsbúa niður í Kvos? Vegtengingar Grafarvogs hafa í millitíðinni gerbreyst með tvöföldun Gullinbrúar og mislægum gatnamótum yfir núverandi Vesturlandsveg. Almennt eru íbúar í Grafarvogi uggandi um framkvæmdina. Hvernig mun þessi nýi Vesturlandsvegur þjóna umferð austur fyrir fjall eftir Suðurlandsvegi? Hvernig verður tengingin við Reykjanesbraut?

Hvernig lítur heildarmyndin út gagnvart þróun byggðar á suðvesturhorninu? Breytast ekki áherslur með áætlunum um byggð í Vatnsmýrinni? Þær ættu að létta á þrýstingi og nauðsyn þess að byggja brautina á næstu árum. Hvaða þýðingu hefur sameining hafnanna í Reykjavík, Akranesi og Grundartanga? Margar forsendur hafa breyst og eiga enn eftir að breytast. Hvaða tækifæri gætu falist í því ef Sundabrautin yrði endurmetin og jafnvel færð utar þannig að stóru eyjarnar á sundunum myndu fá vegtengingar og yrðu virkjaðar sem eðlilegur hluti borgarlandsins? Spennandi væri að sjá arðsemisútreikning slíkrar framkvæmdar. Talandi um arðsemi þá má það ekki gerast við framkvæmd á borð við Sundabraut að áætlaðri arðsemi sé forgangsraðað á kostnað lífsgæða íbúa svæðisins.